Tom Waits :: één met het rariteitenkabinet

In de tweede helft van de jaren zeventig verschuift het perspectief van de ik die zwelgt in zelfmedelijden en sterke drank zachtjesaan naar een reeks kleurrijke figuren die zich ophouden in de ranzige onderbuik van de samenleving: introducing de kroeghanger van de late uurtjes, de zwerver, de naar betere tijden verlangende serveerster en de op goedkope wijn levende leegloper. Allen worden ze met veel mededogen geportretteerd, al wordt de snerende en sarcastische toon als het moet ook wel van stal gehaald. In “Step Right Up” (Small Change, 1976) wordt lustig en satirisch geciteerd uit de verkoopspraatjes van een marktkramer, die aan Waits alvast geen vaste klant overhoudt. De beste vriend blijft wel de fles, en na de nachtelijke drinkgelagen is dit het resultaat: “smelling like a brewery, looking like a tramp” (“Pasties And a G-string”, eveneens uit Small Change.)

Waits zou later overigens daadwerkelijk in de huid kruipen van de figuren die hij portretteert, dan wel creëert. Zijn cameo’s en volwaardige rollen op het witte doek zijn onderhand niet meer op de vingers van een hand te tellen. Naast filmrollen waarin hij min of meer zichzelf speelt, zoals de nachtclubeigenaar in Rumble Fish (1983) en de dj in Down By Law (1986), transformeert Waits in Hector Babenco's Ironweed (1987) in de aan kanker lijdende zwerver Rudy, die in de krottenwijken van New York wordt doodgeslagen door een overijverige burgerwacht. Als de insecten etende Renfield in Francis Ford Coppola’s Dracula (1992) timmert Waits verder aan de weg om zijn plaatsje te verdienen in het rariteitenkabinet.

Schaduwfiguren

Het drieluik Swordfishtrombones(1982), Rain Dogs(1985), en Frank's Wild Years(1987), algemeen beschouwd als de creatieve en meest toegankelijke hoogtepunten uit zijn oeuvre, luiden een andere muzikale stijl in en ook een andere kijk op de songsmederij. Waits komt tot het inzicht dat de personages die tot leven komen in zijn liedjes niet per se samen hoeven te vallen met de man die de pen vasthoudt: “Ik weet nu dat het belangrijk is om jezelf als schrijver te scheiden van wie je werkelijk bent. Ik besef dat een auteur die moordmysteries schrijft geen moordenaar hoeft te zijn.” En dus wordt het disfunctionele gedrag voortaan aan de schaduwfiguren van de auteur overgelaten.

Het personage dat de luisteraar wellicht voor altijd zal bijblijven door de treffende openingszin waarmee zijn levensverhaal van start gaat, is ongetwijfeld Frank uit “Frank’s Wild Years”, de intrigerende parlando op Swordfishtrombones: “Well Frank settled down in the valley and hung his wild years on a nail that he drove through his wife's forehead.” Frank zou uiteindelijk een veel langer leven beschoren zijn dan de drie minuten van de naar hem vernoemde song. Benieuwd naar hoe het ooit zo ver met hem is kunnen komen en vooral hoe het met hem zou aflopen, bombardeert Waits de ongelukkige Frank tot een theaterstuk voor de Steppenwolf Company in Chicago, waarin hij zelf de hoofdrol voor zijn rekening neemt. Als logische exponent volgt een album volledig gewijd aan Franks eerst rijzende, maar algauw weer pijlsnel neerstortende ster.
De songs op Frank's Wild Years hebben uiteindelijk weinig te maken met wat er in Chicago op de planken wordt gebracht. In de voorstelling kunnen de songs worden ingepast in de tekst van het stuk, voor de plaat moet Waits ze opensnijden om er weer stukjes toneel in te kunnen stoppen, “als vulling in een kalkoen”. Hoewel de liedjes noodgedwongen chirurgisch bewerkt zijn, nemen ze alweer de vorm aan van fonkelende diamanten: “Innocent When You Dream” mag zo in de eregalerij van de kiekenvleessongs, en zo heeft Waits er op haast elke plaat meer dan één in de aanbieding.