Jazz Middelheim, 13 augustus 2011, Park den Brandt

Twaalf jaar nadat Zorn met Masada de tent van Middelheim voor het eerst tot extase bracht is zijn status binnen de wereld van de jazz enkel nog gegroeid. Wordt tweederde van z’n werk over het hoofd gezien, dan blijft Masada een wachtwoord dat alle deuren opent. Anno 2011 krijgt hij een volledige dag ter beschikking om in te vullen met een resem muzikanten uit zijn entourage, waaronder een paar van z’n trouwste medewerkers. Er werd spektakel beloofd en die belofte werd ook ingelost. Dag 2 was een éclatant succes.

Het hele Masada-gegeven draait eigenlijk niet om een band, maar om composities. Zorn schreef er een hele hoop in de vroege jaren negentig en nam heel wat van die stukken op met zijn befaamde band: zo verschenen op een paar jaar tijd een stuk of tien studioalbums van het kwartet (en het zou duren tot 2009 voor ze weer in de studio belandden, weliswaar met vijfde man Joe Lovano erbij). Naast het kwartet verschenen echter al snel andere ensembles – het Masada String Trio en het Bar Kokhba Ensemble zijn daarvan de bekendste – die de composities op een andere manier konden aanpakken. Op die manier wist Zorn een grote hoeveelheid aan materiaal nog eens verschillend in te kleuren naargelang de bezetting.

Dat deed hij begin vorig decennium dan nog eens over met het tweede ‘Masada songbook’, de zogenaamde Book Of Angels. In deze reeks zijn reeds zeventien albums uitgebracht door verschillende bezettingen, gaande van solowerk tot kleine en grotere bezettingen, van bezwerende klezmer tot noisy jazzrock. Een van de boeiendste gevolgen is dat je soms verrassende variaties op bekende composities krijgt, waarbij het soms gissen welke versie je al eerder kende. Dat enkel composities uit het tweede songboek zouden gespeeld worden klopte niet. Maar dat kon de pret nauwelijks drukken.

Als Uri Caine het podium opwandelt en plaats neemt, dan ga je denken dat er een jongere versie van Randy newman aan de piano zit, maar na enkele seconden wordt duidelijk dat het gaat om een muzikant van een heel andere orde. Caine is een pianist die thuis is in de avant-garde, de jazz en de klassieke muziek (en zelfs naam en faam verwierf met interpretaties van o.m. Bach en Beethoven) en net als Jamie Saft behoort tot de meest complete muzikanten waar Zorn de voorbije jaren mee samenwerkte. Z’n zo goed als ononderbroken recital, waarbij hij midden in het enthousiaste applaus gewoonweg overschakelde naar nieuwe stukken, liet meteen een imposant staaltje van z’n kunnen horen, met zowel hypercomplexe, niet aan een genres gebonden puzzels, als werk dat iets eenvoudiger van opzet was.

Jazz, een flard ragtime, kamermuziek, moderne klassiek: het zat allemaal in het eerste stuk, dat haast uit z’n voegen barstte van de kleurrijkheid en versieringen. Het is daarbij duidelijk dat Caine een klassieke achtergrond heeft: z’n aanslag en melodisch vernuft is imposant en trefzeker, ook binnen geïmproviseerde stukken, met handen die nu eens als zotten racen over het ivoor en dan weer strelende bewegingen maken. Voldoende afwisseling was er zeker: na een moment van weerbarstige energie volgde doorgaans even een moment van ingetogenheid met fragiliteit en meer stilte. Maar er zat ook taaie avant-garde in, waarbij Caine’s tweehandige aanpak aan Borah Bergman deed denken. De laatste twee stukken kregen sneller en coherenter vorm en waren de ideale aanloop naar het volgende concert.

Het vrouwenkwartet Mycale, met zangeressen uit drie verschillende continenten, zorgde begin 2010 voor een van de mooiste en meest verrassende volumes uit de Book of Angels-reeks, op het kruispunt tussen wereldmuziek, klezmer, folk en jazz, die volledig in het teken van het eclecticisme stond. Verschillende invloeden, stemmen en talen werden in de Zornblender gegooid en zorgden bij momenten voor een prachtige luisterervaring. De vier vrouwen brachten live zowat het volledige album (slechts één nummer ontbrak), te beginnen met opener “Uzziel”, dat hun woordenloze stemmenrijkdom meteen centraal stelde. Terwijl Malika Zarra zorgde voor een repetitieve ondergrond konden de andere drie vrouwen harmoniëren en variëren naar hartenlust. Was het nu eens bijzonder sensueel (“Tehom”), dan gingen ze daarna het drama niet uit de weg. Sofia Rei’s solomoment in “Ahaha” zorgde voor een eerste kippenvelmoment, miniatuurcinema met een in weemoed gedrenkte intensiteit.

Er werd gespeeld met glottisslagen, ritmisch gezucht en gekird van blijdschap. De weg die het kwartet aflegde tussen “Asaph” en “Moloch” was ronduit meeslepend, waarbij zowel Malika Zarra, Basya Schechter, Ayelet Rose Gottlieb als Sofia Rei Koutsovitis (de facto leider met de stemsleutel) het voortouw konden nemen, het tempo bepaalden of zorgden voor spanning en bedwelmende melodieën. Het was elegant en speels, introvert en vurig, met een vlechtwerk van stemmen dat niet anders gezien kon worden dan een ode aan het muzikale pluralisme. Onze dag kon al niet meer stuk, en het beste moest nog komen.

Het Bar Kokhba Sextet bestaat enkel uit tot de verbeelding sprekende namen, met het Masada String Trio (Erik Friedlander op cello, Mark Feldman op viool, Greg Cohen op contrabas), aangevuld met gitarist Marc Ribot, drummer Joey baron en percussionist Cyro Baptista. Al ruim vijftien jaar behoort dit gezelschap tot een van de meest prestigieuze projecten van de Zorn, waarbij hij de sowieso al erg rijke Masadacomposities kan laten uitvoeren op een nog verfijndere manier met een warmbloedige instrumentatie. Dit Sextet speelt het spel dan ook eleganter, exotischer en gestroomlijnder. Wat altijd spectaculair om te zien is, is het evenwicht tussen aangereikt materiaal – de stukken bevatten allemaal erg sterke thema’s – en de manier waarop Zorn z’n muzikanten ter plekke dirigeert, met uitvoerige handbewegingen, aanmoedigingen en bijsturingen om de spanning de hoogte in te drijven, te zorgen voor contrastwerking of nieuwe wendingen.